Araştırmanın kıdemli yazarı, Columbia Üniversitesi’nden jeolog ve fizikçi Christopher Scholz, iklim ile levha tektoniği arasındaki ilişkinin çift yönlü olduğuna dikkat çekerek, genellikle dağ oluşumlarının iklimi etkilediğinin düşünüldüğünü ancak iklim değişiminin de yer kabuğu süreçlerini etkileyebileceğini vurguladı.

150 METRE DAHA DERİNDİ

Araştırma ekibi çalışmalarını Kenya’daki Turkana Gölü’nde yürüttü. Günümüzde yaklaşık 250 kilometre uzunluğa, 30 kilometre genişliğe ve bazı yerlerde 120 metre derinliğe sahip olan göl, 5 bin yıldan daha uzun süre önce bugünkünden yaklaşık 150 metre daha derindi.

Bu dönem, Afrika Nemli Dönemi olarak biliniyor ve yaklaşık 9 bin 600 yıl öncesinden 5 bin 300 yıl öncesine kadar Doğu Afrika’da daha yağışlı koşulların hâkim olduğu bir zaman aralığını kapsıyor. Son 5 bin 300 yıldır ise daha kurak koşullar öne çıkıyor.

Bilim insanları, eski su seviyelerini ve göle taşınan tortu akışını belirlemek için göl tabanı tortullarını inceledi. Bu incelemeler sırasında çok sayıda küçük fay ve geçmiş depremlerin izleri de tespit edildi.

Bölgedeki derin ve dar göller — Turkana Gölü ile birlikte Tanzanya ve Mozambik’teki Malavi Gölü gibi — Afrika levhasının doğu kesiminde ikiye ayrılma sürecinin bir sonucu olarak oluşmuş durumda. Bu süreç, bölgede derin bir vadi yaratıyor ve gelecekte arada bir okyanus oluşmasına kadar ilerleyebilir.

FARK GİTTİKÇE AÇILIYOR

Araştırmacılar, göllerdeki su miktarındaki değişimlerin bu ayrılma sürecini etkileyip etkilemediğini anlamak istedi. Büyük su kütleleri yer kabuğuna baskı yaparken, suyun azalması bu baskının hafiflemesine yol açıyor.

Çalışmaya göre Afrika Nemli Dönemi’nin sona ermesinden sonra Turkana Gölü çevresindeki faylar yılda ortalama 0,17 milimetre ek hareket göstermeye başladı. Genel olarak Afrika kıtasındaki ayrılma hızı ise yılda yaklaşık 6,35 milimetre olarak belirtiliyor.

Bilgisayar simülasyonları bu sismik hızlanmanın iki temel nedeni olabileceğini gösterdi. Birincisi, su yükünün azalmasıyla fayların daha serbest hareket edebilmesi.

İkincisi ise dolaylı bir etki: Turkana Gölü’nün güneyindeki bir adada bulunan ve aktif bir magma odasına sahip olan volkanın altında, suyun çekilmesiyle mantonun basıncının azalması daha fazla erimeye yol açıyor. Bu eriyik malzeme magma odasını besleyerek şişmesine neden oluyor ve bu durum da yakın fay hatlarında tektonik hareketliliği artırıyor.

Scholz, bu dönemde faylanmanın arttığını gördüklerini ve bunun, yaklaşık 8 bin yıl öncesine kıyasla bölgede daha belirgin depremlerin yaşanıyor olabileceğine işaret ettiğini söyledi.

Araştırma ekibi şimdi Malavi Gölü’nde, su seviyesi değişimlerini 1,4 milyon yıl öncesine kadar inceleyen yeni bir proje üzerinde çalışıyor. Amaç, iklim değişimlerinin kıtaların ayrılma süreçlerini nasıl etkilediğini daha iyi anlamak.

Kuraklık arttıkça, kıta daha hızlı ikiye bölünüyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Bilim insanlarına göre, Etiyopya’nın derinliklerinde, Dünya’nın yüzeyinin altından gelen “kalp atışı” benzeri bir titreşim, Afrika kıtasını yavaş yavaş ikiye ayırıyor. Bu süreç sonunda altı Afrika ülkesine yeni bir kıyı şeridi kazandıracak olan bir okyanus oluşacak. Ancak bu değişim milyonlarca yıl sürecek.

Southampton Üniversitesi’nden yer bilimcilerin öncülüğünde uluslararası bir araştırma ekibi, Dünya’nın derinliklerinden gelen erimiş manto kayasının ritmik yükselişlerini tespit etti. Bu sıcak kayaçlar, Afrika’nın altından yüzeye doğru kabarıyor ve Etiyopya’nın Afar bölgesinden başlayarak kıtayı yavaş yavaş parçalıyor.

ÜÇ FAY HATTININ KESİŞTİĞİ NOKTA

Afar bölgesi, Dünya üzerinde üç tektonik fayın kesiştiği nadir yerlerden biri: Etiyopya Ana Rift Vadisi, Kızıldeniz Fayı ve Aden Körfezi Fayı. Bilim insanları, daha önce Afrika plakalarının sadece birbirinden uzaklaştığını düşünüyordu. Ancak mayıs ayında yayınlanan bir çalışma, bu ayrışmanın arkasında yer altındaki yoğun volkanik faaliyetlerin etkili olabileceğini ortaya koymuştu.

Yeni araştırma ise bu süreci çok daha ayrıntılı bir şekilde açıklıyor. Bilimsel dergi Nature Geoscience’ta yayınlanan çalışmaya göre, Afar’ın altındaki manto sabit değil; adeta bir kalp gibi atıyor ve bu atımlar, üzerindeki tektonik plakaya sürekli baskı yapıyor. Sonunda bu baskı plakayı kırarak kıtanın bölünmesine ve yeni bir okyanusun oluşmasına yol açacak.

Araştırmanın başyazarı Dr. Emma Watts, “Afar’ın altındaki manto ne homojen ne de hareketsiz. Ritmik atıyor ve bu atımlar, kendine özgü kimyasal izler taşıyor” dedi.

Araştırmacılar, Afar bölgesi ve Etiyopya Ana Rift Vadisi boyunca 130’dan fazla volkanik kaya örneği toplayarak, derin yer yapısını ortaya çıkardı.
Çalışmanın bir diğer yazarı Dr. Derek Keir, bu bulguların volkanlar, depremler ve kıtasal ayrılma süreçlerine dair bilimsel anlayış üzerinde “derin etkiler” yarattığını söyledi:

“Bu çalışma, derin manto yükselmelerinin tektonik plakaların altında hareket edebileceğini ve volkanik faaliyetlerin en ince noktalarda yoğunlaşmasını sağlayabileceğini gösteriyor.”

YENİ KITA VE OKYANUS

Afrika Doğu Rift Sistemi (EARS), Dünya’nın en büyük aktif kıtasal yarık sistemi ve yaklaşık 3 bin 500 kilometrelik bir alan boyunca Afrika kıtasını adeta yırtıyor.

Ocak ayında, Kalifornia Üniversitesi’nden Profesör Ken Macdonald, kıtanın beklenenden daha hızlı ayrıldığını söylemişti. Somali, Etiyopya’nın bazı bölümleri ile Kenya ve Tanzanya’nın bir kısmı yeni bir kıta oluşturacak. Bu kıta yeni bir okyanus kıyısıyla birlikte var olacak.

Macdonald, bölgeye suyun dolmaya devam etmesi halinde, oluşacak yeni okyanusun Atlantik Okyanusu kadar derin olabileceğini de belirtti.
Ancak her ne kadar çatlaklar şimdiden görülmeye başlansa da, kıtanın tamamen ayrılması ve yeni okyanusun oluşması birkaç milyon yıl daha sürecek.

Afrika kıtası ikiye bölünüyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Sahra’nın yeşil bir ormanlık alan olduğu son dönem, 15 bin ila 5 bin yıl önce yaşandı. Bu son araştırma, bunun sadece tuhaf bir kesinti olmadığını, aynı zamanda yaklaşık 21 bin yılda bir bölgeyi kuraktan nemliye değiştiren döngüsel bir dönüşümün parçası olduğunu doğruluyor.

BU ALANDA İLK İKLİM MODELLEME ÇALIŞMALARINDAN BİRİ

Chip’de yer alan ayrıntılarda Helsinki Üniversitesi ve Bristol Üniversitesi’nde çalışmanın baş yazarı ve iklim bilimci olan Dr. Edward Armstrong, yaptığı açıklamada “Sahra Çölü’nün savana ve ormanlık ekosistemlere döngüsel dönüşümü, gezegendeki en dikkat çekici çevresel değişimlerden biridir” diyor ve devam ediyor: “Çalışmamız, Afrika Nemli Dönemlerini paleoiklim gözlemlerinin gösterdiğiyle karşılaştırılabilir büyüklükte simüle eden ve bu olayların neden ve ne zaman meydana geldiğini ortaya koyan ilk iklim modelleme çalışmalarından biri.”

Yeni araştırma, yakın zamanda geliştirilen bir iklim modelini kullanarak son 800 bin yıl boyunca “Kuzey Afrika Nemli Dönemleri” olarak adlandırılan dönemi daha iyi anlamayı amaçlıyordu.

Araştırma, Sahra’daki periyodik yağışlı evrelerin, Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesindeki değişikliklerden kaynaklandığı fikrini doğruladı. Sahra’nın “yeşillenmesinin”, Dünya’nın kendi ekseni üzerinde sallanmasının, mevsimselliği etkilemesinin ve gezegenin bu kısmının aldığı enerji miktarını belirlemesinden kaynaklandığı genel olarak kabul ediliyor. Bu değişim Afrika Musonunun gücünü etkiliyor ve bu da bu geniş bölgeye ne kadar bitki örtüsünün yayıldığını kontrol etmeye yardımcı oluyor.

Ancak çalışma, aynı zamanda bu döngünün Kuzey Yarımküre’deki uzak yüksek enlem buz tabakalarından da etkilenebileceğini öne sürüyor. Çalışma, Dünya’nın yüksek enlemlerinin çoğunun kalın buzul tabakalarıyla kaplandığı Buzul Çağları sırasında nemli dönemlerin meydana gelmediğini belirtiyor. Bu buz tabakalarının atmosferi bir buzdolabı gibi soğutmaya yardımcı olduğunu, Afrika Muson sistemini sınırladığını ve Sahra Çölü’ndeki bitki yaşamının büyümesini baskıladığını düşünüyorlar.

Kuzey Afrika’nın döngüsel dönüşümü sadece Sahra için önemli değil, aynı zamanda insanlığın hikayesi üzerinde de büyük etkileri var. Sonuçta, insanların en büyük erken dönem başarılarından bazıları (Afrika’dan yapılan göçler) büyük ölçüde Sahra’nın koşulları tarafından belirlendi. Görünene göre bu bölge, hangi durumda olduğuna bağlı olarak, zorlu bir engel ya da hoş bir yol olabilir.

Helsinki Üniversitesi Hominin Ortamları Yardımcı Doçenti ve ortak yazar Miikka Tallavaara tarafından yapılan açıklamada “Sahra bölgesi, türlerin hem Kuzey hem de Sahra Altı Afrika arasında ve kıtanın içinde ve dışında dağılımını kontrol eden bir kapıdır” deniliyor. Açıklama şöyle devam ediyor: “Sahra yeşilken kapı açıktı, çöller hakimken kapalıydı. Nemli ve kurak aşamaların bu değişimi, türlerin Afrika’daki dağılımı ve evrimi üzerinde önemli sonuçlar doğurdu. Kuzey Afrika’nın nemli dönemlerini modelleme yeteneğimiz büyük bir başarıdır ve artık insan dağılımlarını daha iyi modelleyebildiğimiz ve türümüzün Afrika’daki evrimini daha iyi anlayabildiğimiz anlamına geliyor.”

Çalışma Nature Communications dergisinde yayımlandı.

21 bin yılda bir yemyeşil bir alana dönüşüyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.