İstanbul Üniversitesi’nde gerçekleştirilen çalışmada, Samanyolu’nun geçmişte yutarak bünyesine kattığı düşünülen 4 yeni cüce galaksi kalıntısı ve 1 dağılmış küresel küme kalıntısı keşfedildi.

Bilim dünyasında büyük önem taşıyan çalışma, Samanyolu’nun nasıl oluştuğu ve zaman içerisinde nasıl değişim geçirdiğinin anlaşılmasına katkı sağlayacak.

SAMANYOLU’NUN GİZLİ GEÇMİŞİNE YENİ İZLER

İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü araştırma görevlisi Dr. Olcay Plevne ile doktora öğrencisi Furkan Akbaba tarafından yürütülen araştırmada, galaksimizin geçmişte yaşadığı birleşme süreçleri incelendi.

Araştırmanın temel amacı, Samanyolu’nun bünyesine kattığı uydu cüce galaksilerin günümüzde hâlâ görülebilen izlerini ortaya çıkarmaktı.

Bilim insanları, bu süreci adeta bir DNA analizine benzeterek yıldızların hareketlerini ve kimyasal özelliklerini birlikte değerlendirdi.

YAPAY ZEKA VE BÜYÜK VERİ ANALİZİ KULLANILDI

Araştırmada Avrupa Uzay Ajansı’na ait Gaia uydusundan elde edilen veriler ile yer tabanlı teleskoplardan alınan gözlem sonuçları bir araya getirildi.

Gaia uydusu, SDSS-V teleskobu ve farklı gözlem araçlarından elde edilen yüksek çözünürlüklü astrometrik, fotometrik ve tayfsal veriler kullanılarak yaklaşık 1 milyon 400 bin yıldızın özellikleri analiz edildi.

Bilim insanları, yıldızların hem uzaydaki hareketlerini hem de kimyasal yapılarını inceleyerek daha önce fark edilmeyen yapıları ortaya çıkardı.

LİTERATÜRE 4 YENİ CÜCE GALAKSİ KALINTISI EKLENDİ

Çalışma sonucunda keşfedilen yeni yapılar, araştırmacıların isimlerinin ilk harfleri kullanılarak “FO1, FO2, FO3, FO4 ve FO5” şeklinde adlandırıldı.

Daha önce bilim dünyasında 15’in üzerinde benzer cüce galaksi kalıntısı bilinirken, gerçekleştirilen keşifle birlikte bu yapılara 4 yeni örnek daha eklenmiş oldu.

Araştırmada ayrıca kimyasal özelliklerindeki farklılıklar sayesinde 1 parçalanmış küresel küme kalıntısı da tespit edildi.

“GALAKSİMİZİN BİLİNMEYEN GEÇMİŞİNİ ÖĞRENMEMİZİ SAĞLIYOR”

Dr. Olcay Plevne, yeni keşiflerin galaksilerin oluşum süreçlerini anlamak açısından büyük önem taşıdığını belirtti.

Plevne, yapılan çalışmanın Samanyolu’nun geçmişte yaşadığı birleşmeleri anlamaya yardımcı olduğunu ifade ederek, yeni tekniklerle bilinen yapıların arasında daha önce fark edilmeyen sistemlerin ortaya çıkarıldığını söyledi.

Plevne, “Yeni 4 yapıyı keşfetmeyi başardık. Daha önce literatürde 15’in üzerinde benzer yapı bulunuyordu. Bunlara 4 yeni yapıyı daha kattık” değerlendirmesinde bulundu.

Yeni keşfedilen yapıların, galaksilerin evrim süreçleri ve yıldızların zaman içerisindeki değişimleri hakkında önemli bilgiler sağlayacağı belirtildi.

YILDIZLARIN “KOZMİK DNA”SI İNCELENDİ

Doktora öğrencisi Furkan Akbaba ise araştırmada yapay zeka yöntemlerinden yararlanıldığını belirterek, yıldızların kimyasal bollukları ve hareketlerinin birlikte analiz edildiğini aktardı.

Akbaba, yıldızların adeta kozmik DNA’larının incelendiğini ifade ederek, makine öğrenmesi yöntemlerinin araştırmada önemli rol oynadığını söyledi.

Araştırmada yapay zekaya belirli bir sonucu bulması yönünde yönlendirme yapılmadığını belirten Akbaba, sistemin mevcut verileri analiz ederek literatürde bilinmeyen yeni yapıları ortaya çıkardığını kaydetti.

KEŞİF, GALAKSİ OLUŞUM MODELLERİNE KATKI SAĞLAYACAK

Bilim insanları, yeni gözlem verilerinin elde edilmesiyle birlikte keşfedilen yapıların yaşları, Samanyolu ile ne zaman birleştiği ve kütleleri gibi bilgilerin daha ayrıntılı şekilde ortaya çıkarılabileceğini belirtiyor.

Araştırmanın, gelecekte galaksi oluşum simülasyonlarında kullanılabilecek önemli bir gözlemsel veri kaynağı oluşturacağı ifade ediliyor.

İstanbul Üniversitesi ekibinin çalışması, uluslararası hakemli bilimsel dergi Publications of the Astronomical Society of the Pacific (PASP)’de yayımlanarak astronomi literatürüne kazandırıldı.

Türk bilim insanlarından tarihi keşif yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Teorik modellere göre bir kara deliğin Güneş’ten milyarlarca kat büyüklüğe ulaşması en az 1 milyar yıl almalıydı. Ancak JWST, evrenin henüz bu yaşa bile ulaşmadığı ilk dönemlerinde devasa kara delikler tespit ederek mevcut astrofizik modellerini zorlamıştı.

KOZMİK GERİ DÖNÜŞÜM: SOĞUYAN GAZ YENİDEN MERKEZE ÇÖKÜYOR

Araştırmanın lideri Julie Hlavacek-Larrondo ve ekibi, bu paradoxun yanıtını JWST verileriyle buldu. Kara deliğin jetlerle galaksiye püskürttüğü sıcak gaz tamamen kaybolmuyor. Dışarı atılan bu devasa gaz kütlesi zamanla soğuyarak galaksi merkezine doğru yeniden çekiliyor.

Soğuma sürecinde yalnızca birkaç yüz ışık yılı genişliğinde ancak binlerce ışık yılı uzunluğunda devasa gaz filamentleri (iplikçikleri) oluşuyor. Bu filamentler, adeta bir huni gibi gazı merkeze taşıyarak kara deliğin etrafında dönen yığılma diskini yeniden besliyor. Maddeyle dolan disk tekrar jetleri tetikliyor, gazı dışarı üflüyor ve süreç devasa bir “kozmik geri dönüşüm döngüsü” şeklinde baştan başlıyor.

JWST DÜNYADAN 145 MİLYON İŞIK YILI UZAKTAKİ “KAYIP HALKAYI” BULDU

Teoriyi test etmek isteyen astronomlar, Dünya’dan 145 milyon ışık yılı uzaklıktaki Erboğa Kümesi’nin (Centaurus Cluster) merkezinde yer alan NGC 4696 galaksisine odaklandı.

Sarmal Yapı: Hubble Teleskobu daha önce burada kanca benzeri garip bir gaz yapısı tespit etmişti. JWST ise bu yapının 800 ışık yılı genişliğinde olduğunu ve gazın saniyede 600 kilometre gibi inanılmaz bir hızla hareket ettiğini haritalandırdı.
Tamamlanan Döngü: En kritik bulgu ise bu gaz sarmalının, merkeze doğru doğrudan çöken dev bir gaz filamentine bağlı olduğunun kanıtlanması oldu.

Bilgisayar simülasyonlarıyla tam örtüşen bu gözlemi değerlendiren araştırma ekibinden Helen Russell, “JWST bize bu kapalı beslenme döngüsünün son halkasını gösterdi. Galaksiyi saran geniş filament ağı, gazı doğrudan merkeze taşıyarak kara deliği besleyen diske aktarıyor ve döngüyü tamamlıyor” ifadelerini kullandı.

Uzayın derinliklerinde “kozmik geri dönüşüm” yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Yeni keşfedilen galaksi, z = 1.156 kırmızıya kayma değerine sahip. Bu da galaksiden gelen ışığın Dünya’ya ulaşmasının yaklaşık 8,5 milyar yıl sürdüğü anlamına geliyor. Yani astronomlar, bu galaksiyi evrenin çok daha genç olduğu dönemde gözlemliyor.

Galaksinin ana yapısı disk şeklinde ve oldukça tipik görünse de, arkasında uzanan gaz akıntıları boyunca görülen parlak mavi kümeler onu farklı kılıyor. Araştırmacılar, bu parlak noktaların çok genç yıldızlardan oluştuğunu ve yıldızların galaksinin ana gövdesinin dışında, koparılan gaz içinde meydana geldiğini tespit etti. Bu durum, denizanası galaksilerinde beklenen yıldız oluşum süreçleriyle uyumlu.

Galaksiyi keşfeden Waterloo Astrofizik Merkezi’nden Dr. Ian Roberts, “Gökyüzünün bu iyi incelenmiş bölgesindeki büyük veri setlerini analiz ederek daha önce çalışılmamış denizanası galaksileri arıyorduk. JWST verilerini incelerken kısa süre içinde uzak ve daha önce belgelenmemiş bir denizanası galaksisine rastladık” dedi. Galaksi, gökyüzünün en yoğun şekilde incelenen bölgelerinden biri olan COSMOS alanında bulundu.

Bu keşif, galaksi kümelerinin 8,5 milyar yıl önce bile galaksilerin gazını koparabilecek kadar yoğun ve sert ortamlara sahip olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar, daha önce bu kadar erken bir dönemde galaksi kümelerinin henüz bu kadar güçlü etkilere sahip olmadığını düşünüyordu. Yeni bulgu, bu varsayımın yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.

Roberts, bulgunun galaksi kümelerinde bugün görülen çok sayıdaki “ölü galaksinin” nasıl oluştuğunu anlamaya da yardımcı olabileceğini söyledi. Araştırma ekibi, keşfi daha ayrıntılı incelemek için James Webb Uzay Teleskobu ile ek gözlem süresi talebinde bulundu.

 Keşif, Kanada’daki Waterloo Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından yapıldı ve sonuçlar Astrophysical Journal dergisinde yayımlandı.

‘Denizanası galaksisi’ keşfedildi yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

The Indian Express gazetesinin haberine göre, ABD Havacılık ve Uzay Ajansının (NASA) James Webb Uzay Teleskobu’na ait verilerle yapılan incelemeler sonucunda, Hint bilim insanları, evren henüz 1,5 milyar yaşındayken oluşan ve sarmal yapısıyla Samanyolu Galaksisi’ni anımsatan yeni bir galaksinin varlığını gün yüzüne çıkardı.

Keşfi duyuran Tata Temel Araştırmalar Enstitüsüne bağlı Ulusal Radyo Astrofizik Merkezinden Profesör Yogesh Wadadekar, galaksiye Himalayalar’da bulunan nehirden ilham alarak “Alaknanda” adını verdiklerini belirtti.

Galaksinin hareketlerinin sarmal kolların nasıl oluştuğuna dair önemli ipuçları vereceğini aktaran Wadadekar, keşfe ilişkin yürütülen ve kasımda “Astronomy and Astrophysics” dergisinde yayımlanan araştırmanın sonraki aşamasında, galaksinin gaz ve yıldız yapısının kinematiğini inceleyeceklerini ifade etti.

Araştırma ekibinden Rashi Jain de galaksinin “olağanüstü yapısının” bilim dünyasında şaşkınlık yarattığını vurgulayarak “Galaksi, Samanyolu’na şaşırtıcı derecede benziyor. Oysa bu kadar erken dönemde oluşan galaksilerin kaotik, sıcak ve yapısal olarak bozuk olması bekleniyordu.” değerlendirmesinde bulundu.

Jain, “Bu kadar erken bir dönemde bu kadar iyi şekillenmiş bir sarmal galaksi bulmak oldukça beklenmedikti. Bu durum, evrendeki karmaşık yapıların düşündüğümüzden çok daha erken bir dönemde inşa edildiğini gösteriyor.” ifadelerini kullandı.

12 milyar yıl öncesine ait olan ve parlak bir merkezi şişkinliğin etrafında kıvrılan iki belirgin sarmal kola sahip Alaknanda Galaksisi, yaklaşık 30 bin ışık yılı çapında. Samanyolu’nun üçte biri büyüklüğündeki bu galaksinin, 10 milyar yıldız barındırdığı belirtiliyor.

12 milyar yıl öncesine ait Samanyolu benzeri dev galaksi keşfedildi yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Dünyanın en güçlü teleskoplarından bazılarını kullanan araştırmacılar, uzayda doğrusal bir hat boyunca dizilmiş 280’den fazla galaksi tespit etti. Bu galaksiler, gaz ve karanlık maddeden oluşan dev bir kozmik yapının içinde yer alıyor. Üstelik bu yapı, dev bir kozmik oklava gibi kendi ekseni etrafında dönüyor.

Bilim insanlarına göre filament, içindeki yüzlerce galaksiyle birlikte saatte 396 bin kilometrm hızla dönüyor. Yaklaşık 50 milyon ışık yılı boyunca uzanan bu “jilet inceliğindeki” yapı yalnızca 163 bin ışık yılı genişliğinde.

DÖNÜŞÜ ÜÇ BOYUTLU İZLENİYOR

Araştırma ekibi, bu yapının içindeki 14 hidrojen bakımından zengin galaksiye odaklandı. Bu galaksiler, 5 milyon ışık yılı uzunluğunda ve 117 bin şık yılı kalınlığında bir hatta diziliyor.

Yeni gözlemler sayesinde bu 14 galaksinin hareketi ilk kez 3 boyutlu olarak takip edilebildi. Elde edilen veriler, filamentin merkezinin iki tarafındaki galaksilerin zıt yönlerde hareket ettiğini, bunun da tüm yapının dönmekte olduğunu ortaya koydu.

Daha da ilginci, galaksilerin birçoğunun kendi eksenlerinde dönme yönü, filamentin dönüş yönüyle aynı. Prof. Jarvis, geri kalan yaklaşık 280 galaksinin de büyük ihtimalle aynı hizalanmayı gösterdiğini söylüyor.

GENÇ VE FOSİL KAYIT NİTELİĞİNDE BİR KOZMİK YAPI

Araştırmacılar, yapının nispeten genç ve bozulmamış olduğunu düşünüyor. İçindeki galaksilerin büyük kısmı hidrojen zengini. Bu da genelde galaksilerin erken evresinde, yıldız oluşumu için yakıt topladıkları anlamına geliyor.

Bu benzersiz yapı, Samanyolu gibi galaksilerin erken evrende nasıl ortaya çıktığını anlamak için şimdiye kadar bulunan en iyi doğal laboratuvarlardan biri olarak değerlendiriliyor.

“Galaksiler Kasırgası” uzayda görülen ilk dönen yapı olabilir yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Astronomlar, uzak bir galaksinin etrafında oluşan ışık halkasında gizlenmiş, şaşırtıcı derecede küçük bir “karanlık nesne” keşfetti. Rekor niteliğindeki bulgu, evrenin büyük kısmını oluşturduğu varsayılan karanlık maddenin gizemli doğasını aydınlatabilir.

Söz konusu gizli nesne, B1938+666 adlı bir “Einstein halkasında” tespit edildi. Yaklaşık 10 milyar ışık yılı uzaklıktaki bu yapı, uzak bir galaksiden gelen ışığın, ön plandaki bir başka galaksi tarafından bükülmesiyle oluşuyor. Bu etkiye kütleçekimsel mercekleme deniyor. Albert Einstein’ın Genel Görelilik Teorisi’nde öngörüldüğü için onun adıyla anılıyor.

Normalde kütleçekimsel mercekler ışığı hem büker hem de büyütür. Eğer arka plandaki galaksi, mercek görevi gören galaksiyle hizalanırsa, ışık halka biçimini alıyor. Ufak hizalanma bozuklukları ise bazen çarpı, zikzak, hatta soru işareti biçiminde ışık şekilleri oluşturabiliyor.

B1938+666 ilk olarak 1990’larda keşfedilmişti. Ancak 9 Ekim’de Nature Astronomy ve Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergilerinde yayımlanan iki yeni çalışmada, araştırmacılar bu halkayı daha detaylı inceledi.

GİZEMLİ SALINIM

Radyo dalgalarındaki hafif bir “salınım”, bilim insanlarının dikkatini çekti. İnceleme sonucunda bunun, görünmeyen bir nesnenin kütleçekimsel etkisinden kaynaklandığı belirlendi.

Hollanda Groningen Üniversitesi ve Güney Afrika Pretoria Üniversitesi’nden astronom John McKean, keşfi şöyle anlattı:

“İlk yüksek çözünürlüklü görüntüde, kütleçekimsel yayda daralma fark ettik. Bu, araya küçük bir kütle girdiğinin açık göstergesiydi. Bizimle uzak galaksi arasında yalnızca başka bir kütle topağı bu etkiyi yaratabilirdi.”

Nesnenin kütlesi Güneş’in yaklaşık bir milyon katı olsa da, bu aslında şimdiye kadar kütleçekimsel mercekleme yöntemiyle tespit edilen en küçük nesne anlamına geliyor. Ayrıca bir önceki rekordan yaklaşık 100 kat daha küçük.

Araştırma, dünyanın farklı noktalarındaki teleskoplardan alınan verilerin birleştirilmesiyle yapıldı. Keşifte Green Bank Teleskobu (ABD), Very Long Baseline Array (New Mexico) ve Avrupa VLBI Ağı kullanıldı. Bu sayede, Dünya büyüklüğünde bir teleskop etkisi elde edilerek olağanüstü bir gözlem gücü sağlandı. Ancak veri miktarı o kadar büyüktü ki, bilim insanları tamamen yeni bir hesaplama yöntemi geliştirmek zorunda kaldı.

KARANLIK MADDE TOPAĞI

Araştırmacılar, bu gizli nesnenin karanlık madde topağı olduğundan emin olmasa da, büyük olasılıkla öyle olduğunu düşünüyor.

Karanlık madde, evrenin yaklaşık yüzde 27’sini oluşturuyor ve ışıkla etkileşime girmediği için doğrudan gözlemlenemiyor. Kütleçekimsel mercekleme ise karanlık maddeyi dolaylı biçimde saptamanın en etkili yollarından biri.

Bu tür keşifler, “soğuk karanlık madde” teorisini test etmek açısından da önemli. Bu teoriye göre karanlık madde, yalnızca düşük hızda hareket edebildiğinde kümelenebiliyor; bu da düşük enerji salımı anlamına geliyor.

Ve araştırmacılara göre, bu tür küçük karanlık madde kümeleri evrende sanılandan çok daha yaygın olabilir. Vegetti şöyle diyor:

“Her galaksinin -Samanyolu dahil- karanlık madde topaklarıyla dolu olduğunu düşünüyoruz. Ancak bunları bulmak ve varlıklarını kanıtlamak ciddi hesaplama gücü gerektiriyor.”

Bugüne kadar bu büyüklükte yalnızca üç benzer karanlık madde topağı tespit edildi. Ancak yeni geliştirilen yöntem sayesinde, mevcut Einstein halkalarında daha fazlasının keşfedilmesi bekleniyor. Özellikle James Webb Uzay Teleskobu, bu halkaları tespit etmede son derece başarılı olduğu için araştırmaların hızla artması bekleniyor.

Evrenin en küçük karanlık madde topağı bulundu yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Bilim insanlarından oluşan bir ekip, James Webb Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemlerin bulgularını sunarak, yaşı 13 milyar yılı aşan, şimdiye kadar bulunan en eski kara deliği tespit ettiklerini bildirdi.

Astrophysical Journal Letters adlı dergide yayınlanan bir yayına göre, kara delik ve ait olduğu galaksiye CAPERS-LRD-z9 ortak kod adı verildi.
Araştırmacılara göre bu kara delik, evrenin 13,8 milyar yıl önce ortaya çıktığı gizemli olay olan Büyük Patlama’dan sadece 500 milyon yıl sonra var oldu.

Naftemporiki gazetesinin aktardığına göre galaksinin ve kara deliğin özellikleri, bilim insanlarının evrenin o erken dönemde nasıl bir yer olduğunu anlamalarına yardımcı olabilir.

EVRİMİ YENİDEN YAZMAYA ZORLUYOR

James Webb’in bu çalışmaya katkısı, ilkel galaksileri sürekli olarak tespit etmesi ve bilim insanlarını evrenin tarihini ve evrimini yeniden yazmaya zorlayarak kozmolojide devrim yaratması nedeniyle hayati önem taşıyor.

Teksas Üniversitesi’nden gökbilimci Anthony Taylor, “Kara delikleri ararken, pratik olarak gidebileceğiniz en uzak nokta burasıdır. Mevcut teknolojinin sınırlarını gerçekten zorluyoruz” dedi.

KÜÇÜK KIRMIZI NOKTALAR

CAPERS-LRD-z9, “Küçük Kırmızı Nokta” adı verilen bir galaksi türü olarak biliniyor. Bu isim, küçük (galaksiler için) olmaları ve James Webb’in güçlü kızılötesi cihazları tarafından tespit edildiği gibi kırmızı ışık yayıyor gibi görünmeleri nedeniyle verildi.

Küçük Kırmızı Noktalar, parlak bir şekilde göründüğü için içlerinde çok sayıda yıldız olabileceği tahmin ediliyor. Ancak bunlar, yaygın kozmolojik teoriye göre henüz çok fazla yıldızın olmadığı evrenin çok erken dönemlerinde oluştular.

Teksas Üniversitesi’nden gökbilimci Steven Finkelstein, “Bu Küçük Kırmızı Lekelerin keşfi, James Webb’in ilk verilerinde büyük bir sürprizdi çünkü Hubble Uzay Teleskobu ile gördüğümüz galaksilerin hiçbirine benzemiyorlardı. Şimdi bunların ne olduğunu ve nasıl oluştuğunu anlamaya çalışıyoruz” diye açıkladı.

James Webb teleskobu en eski kara deliği keşfetti yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Astronomlar, şimdiye kadar tespit edilen en büyük kara deliği keşfetti.

Dünya’dan yaklaşık 5 milyar ışık yılı uzaklıkta, şimdiye kadar kaydedilen en büyük galaksilerden birinde, göz alıcı bir kara delik bulunuyor.

Çarpık uzay-zaman dokusunu delmeyi başaran bir araştırma ekibi, bu kara deliğin Güneş benzeri 36 milyar yıldızın kütlesine eşdeğer bir kütleye sahip olduğunu hesapladı.

Araştırma ekibine liderlik eden İngiltere’deki Portsmouth Üniversitesi’nden Profesör Thomas Collett, “Bu şimdiye kadar keşfedilen en büyük 10 kara delikten biri ve muhtemelen en büyüğü” dedi.

10 BİN KAT DAHA AĞIR

Royal Astronomical Society’nin göre bu kozmik dev, evrende mümkün olan teorik üst sınıra yakın ve kendi Samanyolu galaksimizin merkezindeki kara delikten 10 bin kat daha ağır.

Bu kara delik, şimdiye kadar gözlemlenen en büyük galaksilerden biri olan Kozmik At Nalı’nda bulunuyor. Bu galaksi o kadar büyük ki, uzay-zamanı bozuyor ve arka plandaki bir galaksiden gelen ışığı dev bir at nalı şeklindeki Einstein halkasına dönüştürüyor.

“GERÇEK OLDUĞUNDAN EMİN OLABİLİRİZ”

Profesör Collett, “Kütleçekimsel merceklemeyi eklemek, ekibin “evrenin çok daha uzaklarına ulaşmasına yardımcı oldu” dedi.

Collet, şunları ekledi: “Kara deliğin etkisini iki şekilde tespit ettik; kara deliğin yanından geçen ışığın yolunu değiştiriyor ve ev sahibi galaksisinin iç bölgelerindeki yıldızların son derece hızlı hareket etmesine neden oluyor. Bu iki ölçümü birleştirerek, kara deliğin gerçek olduğundan tamamen emin olabiliriz.”

Evrenin en büyük canavarı bulundu yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

İtalyan bilim insanları, 3 milyar ışık yılı uzaklıkta yer alan ve 7 milyar yıldır neredeyse hiç değişmeden kalan bir galaksiyi keşfetti. ‘KiDS J0842+0059’ olarak adlandırılan bu yapı, astronomi dünyasında ‘fosil galaksi’ olarak bilinen ender örneklerden biri.

Fosil galaksiler, evrenin ilk dönemlerinde hızlı bir şekilde yıldız oluşturan, fakat daha sonra başka galaksilerle birleşmeyip izole şekilde kalan gök cisimleri olarak tanımlanıyor. Bu özellikleri sayesinde, evrenin oluşumuna dair önemli bilgiler sunuyorlar.

Uzmanlara göre, dev galaksiler genellikle iki aşamada oluşuyor. İlk aşamada çok hızlı bir şekilde yıldızlar doğuyor ve galaksi oldukça yoğun, küçük bir yapı halini alıyor. İkinci aşamada ise çevredeki galaksilerle birleşmeler başlıyor ve yapı büyüyerek gelişiyor. Ancak fosil galaksiler bu ikinci evreyi neredeyse hiç yaşamıyor.

‘KiDS J0842+0059’, evrenin gençliğinde oluşmuş ve ardından herhangi bir birleşme yaşamamış. Araştırmacılar, galaksinin yıldızlarının yüzde 99,5’inin çok erken bir dönemde oluştuğunu belirtiyor.

YENİ YILDIZ OLUŞUMU TAMAMEN DURMUŞ DURUMDA

Bu tür galaksiler, içlerinde milyarlarca Güneş benzeri yıldız barındırıyor. Fakat yeni yıldız oluşumu neredeyse tamamen durmuş durumda.

Araştırmanın liderlerinden Dr. Chiara Spiniello, bu tür galaksilerin evrende ‘milyonda bir’ oranında bulunduğunu tahmin ediyor. ‘KiDS J0842+0059’un ilk izlerine 2018 yılında Şili’deki ‘VLT Teleskobu’ ile ulaşıldı. Kesin tanımlama ise Arizona’daki ‘Büyük Binoküler Teleskop’ ile yapılan yüksek çözünürlüklü gözlemler sayesinde mümkün oldu.

Avrupa Uzay Ajansı’nın 2023’te fırlattığı ‘Euclid Teleskobu’, hem karanlık madde ve enerji hakkında bilgi toplayacak hem de fosil galaksilerin daha kolay tespit edilmesini sağlayacak. Bilim insanları, bu teleskopla çok daha fazla fosil galaksinin bulunabileceğini düşünüyor.

3 milyar ışık yılı ötede ‘fosil galaksi’ keşfedildi yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

JWST, başta Güneş Sistemi ve Samanyolu Galaksisi olmak üzere, Büyük Patlama sonrası oluşan ilk yıldızlar ve galaksiler, öte gezegenler ve yaşam ihtimali barındıran gökcisimleri üzerine çok yönlü araştırmalar yürütüyor.

Bu kapsamda JWST, uzaya fırlatıldığı 2021’den bu yana yayımladığı tam renkli görüntüler ve spektroskopik verilerle evrenin ilk dönemlerine ışık tutarak çığır açan keşiflere imza atmaya devam ediyor.

Dünya atmosferinin etkisinden uzakta çalışan JWST, görünür ve kızılötesi ışıkla çalışan kameraları sayesinde evrene dair yüksek çözünürlüklü görüntüler elde ediyor.

Evrenin en net görüntüsü elde edildi

JWST’nin fırlatılışından yaklaşık 7 ay sonra, Dünya’ya milyarlarca ışık yılı uzaklıkta olan galaksileri de içeren, evrenin tamamen renkli ve bugüne kadar çekilmiş en detaylı ve net fotoğrafı elde edildi.

Fotoğrafın paylaşılması Dünya’da ve ABD’de ilgiyle takip edilirken, bu adım James Webb’in ilk hedefini gerçekleştirebildiğini gösterdi.

Teleskobun paylaştığı ilk fotoğraf “Büyük Patlama”dan 13,1 milyar yıl sonraki döneme ait uzak galaksileri gözler önüne sererken bu alana “SMACS 0723 Derin Alanı” verildi.

Uzmanlar, fotoğrafın Southern Hemisphere bölgesinde birden çok galaksinin toplandığı, Volans takımyıldızını gösterdiği yorumunu yaptı.

Görüntüde yüzlerce galaksi yer alırken, bu galaksilere ait kırmızıya kayma değerleri incelenerek erken evrenin yapısı hakkında önemli ipuçları elde edildi.

Evrenin en uzak mavi galaksisi keşfedildi

JWST’nin üstün görüntüleme gücü sayesinde yeni keşiflere kapı aralanmaya devam edilirken, bu kapsamda, Büyük Patlama’dan yaklaşık 300 milyon yıl sonraya ait “JADES-GS-z14-0” adlı galaksi gözlemlendi.

Şimdiye kadar tespit edilen en uzak galaksi olan “JADES-GS-z14-0”, Güneş’in yaklaşık 400 milyon katı kadar bir kütleye sahip.

Galaksiler zamanla büyürken yıldızların patlamasıyla toz oluşur ve bu toz, mavi ışığı emerek galaksilerin kırmızı görünmesine neden olur. Ancak JWST’nin tespit ettiği bu galaksinin mavi, parlak ve büyük olması, bilim insanlarının dikkatini çekti.

İlk galaksilerde beklenmedik elementler

Evrenin erken evrelerinde yalnızca hidrojen, helyum ve az miktarda lityum bulunduğu bilinirken JWST’nin kızılötesi spektrometresi (NIRSpec) ile yapılan analizleri bazı galaksilerde Güneş’tekinden daha fazla nitrojenin yanı sıra helyum, neon ve karbon elementlerinin var olduğunu gösterdi.

Evren’deki bu kimyasal çeşitlilik ise galaksilerin evrimsel sürecine ilişkin mevcut bilgilerin yetersiz olabileceği şeklinde yorumlandı.

“Kütle çekimsel mercekleme” ile en sönük galaksiler gözlendi

JWST, dev galaksi kümelerinin oluşturduğu “kütle çekimsel mercekleme” etkisinden faydalanarak, erken evrendeki ışığı zayıf galaksileri de tespit edebilme kapasitesine sahip.

Teleskop, “WHL0137-08” adlı galaksi kümesi sayesinde “mercekleme” etkisiyle “Earendel” adlı devasa bir yıldızı görüntüledi. Güneş’ten iki kat daha sıcak ve yaklaşık 1 milyon kat daha parlak olan bu yıldız, Büyük Patlama’dan 1 milyar yıl sonrasına tarihlendi.

Öte yandan, JWST, yaklaşık 11 milyar ışık yılı uzaklıktaki iki çarpışan halkalı galaksinin oluşturduğu ve “Cosmic Owl” (Evren Baykuşu) olarak adlandırılan nadir yapıyı görüntüleyerek, galaksi evrimine dair teorilerin gözden geçirilmesine katkı sağladı.

Kırmızı noktalarda gizemli yapılar

Evrene dair her geçen gün bir bilinmeyene ışık tutan JWST’nin kaydettiği görüntülerde, erken evrende birçok “küçük, parlak kırmızı nokta” belirlendi.

Başlangıçta büyük galaksi kümeleri olduğu sanılan bu yapıların, bir süper kütleli kara deliğin çevresinde dönen ve yüksek hızda ışık yayan hidrojen gazı olabileceği ortaya kondu.

Bu noktaların hem yıldız kümeleri hem de aktif galaksi çekirdekleri özellikleri göstermesi, bilim dünyasında farklı senaryoların tartışılmasına yol açarken bazı araştırmacılar, bu yapıların galaksi çekirdeğine dönüşen yıldız kümeleri olabileceğini düşünüyor.

Ayrıca, araştırmalar, kara deliklerin doğuşu ve evrimiyle birlikte yıldız oluşumuna dair de yeni ipuçları sağlayabilir.

JWST, erken evrende “galaksi cesetleri”ni de ortaya çıkardı

Teleskop, erken evrendeki aktif yıldız oluşum döneminden kalan, yıldız üretimini durdurmuş “galaksi cesetleri” olarak adlandırılan bir keşfe imza attı. Bilim insanlarına, galaksilerin ne kadar sürede söndüğünü anlamada önemli veriler sunuyor.

700 milyon yıl gibi bir sürede Samanyolu büyüklüğündeki galaksilerin nasıl oluştuğu, mevcut galaksi oluşum teorileriyle açıklanamıyor. Bu durum, bilim insanlarını daha erken dönemlerde dev galaksilerin oluşumunu açıklayabilecek yeni modeller geliştirmeye yönlendiriyor.

Ayrıca, bazı galaksilerin çok kısa sürede sönmesiyle birlikte “kara maddenin” bu süreçteki rolü de tartışılmaya başlandı.

İlk kez bir ötegezegen keşfedildi

Bilimsel yeniliklere kapı aralamaya devam eden teleskop, 2025’e gelindiğinde ise ilk kez bir ötegezegen keşfederek, uzak yıldızların yörüngesinde dönen daha hafif ve daha zor bulunan gezegenleri tespit edebileceğini kanıtladı.

NASA, teleskobun 34 ışık yılı uzaktaki “TWA 7” adlı yıldızın yörüngesindeki ötegezegenin Satürn boyutlarında olduğunu kaydetti.

İlk kez Neptün’deki ışık hareketleri görüntülendi

NASA, 26 Mart’ta, JWST’nin, ilk kez Neptün gezegenindeki “auroral aktiviteler” olarak adlandırılan ışık hareketlerini görüntülediğini açıkladı.

Gök bilimciler, Webb teleskobunun Yakın Kızılötesi Spektrografıyla Haziran 2023’te elde edilen verilerini inceleyerek “auroral aktiviteler” olarak adlandırılan ışık hareketlerinde ortaya çıkan “trihidrojen katyonu” bileşenini ilk kez tespit etti.

Neptün’ün auroral aktivitelerinin tespitiyle gezegenin manyetik alanının Güneş’ten uzak noktalara doğru giden gök cisimleriyle nasıl etkileşime girdiği hakkında fikir sahibi olunacağı ve buz devi gezegenler olarak bilinen Uranüs ve Neptün’ün atmosferlerini inceleyen bilim dalında “yeni bir pencere açıldığı” belirtildi.

Webb teleskobu, ilk kez Güneş sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde karbondioksiti görüntüledi

JWST, Güneş sistemi dışında bir gezegenin atmosferinde tespit edilen karbondioksitin ilk görüntülerini elde etti.

Bilim insanları, gezegen oluşumu araştırmaları için uzun süredir önemli bir hedef olan 130 ışık yılı mesafedeki çok gezegenli “HR 8799” sistemini gözlemledi.

James Webb’in yıldızların etrafındaki uzak gezegenleri inceleyen koronagraf cihazını kullanan araştırmacılar, bu sayede Güneş sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde bulunan karbondioksitin görüntülerini elde etti.

Bulguların yaklaşık 30 milyon yaşındaki sistemin dört dev gezegeninin, Jüpiter ve Satürn gibi, yavaşça katı çekirdekler oluşturarak şekillendiğine dair güçlü kanıtlar sunduğu ifade ediliyor.

James Webb Uzay Teleskobu evrenin bilinmeyenlerine ışık tutuyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.