Hastalıklardan korunmak ve bağışıklık sistemini güçlü tutmak için günlük yaşam alışkanlıkları büyük önem taşıyor. Sağlıklı beslenmeden yeterli uykuya, düzenli hareketten el hijyenine kadar birçok basit uygulama, vücudun enfeksiyonlarla mücadele kapasitesini destekliyor.
Tek bir besin bağışıklığı güçlendirmiyor

Özellikle kış aylarında “bağışıklığı güçlendiren mucize besinler” sık sık gündeme geliyor. Ancak bilimsel kaynaklar, tek başına herhangi bir besinin hastalıklardan koruyucu bir kalkan oluşturmadığına dikkat çekiyor.

Sebze ve meyveler, protein kaynakları, tam tahıllar ve sağlıklı yağlardan oluşan dengeli bir beslenme düzeni, bağışıklık sisteminin ihtiyaç duyduğu besin öğelerinin alınmasına yardımcı oluyor. Aşırı işlenmiş gıdaların, fazla şekerin ve sağlıksız yağların sınırlandırılması da genel sağlık açısından önem taşıyor.

Yoğun tempo ve düzensiz yaşam nedeniyle uyku süresinin azalması, bağışıklık sistemi üzerinde de olumsuz etki yaratabiliyor. Yeterli uyku, vücudun toparlanmasına ve enfeksiyonlarla mücadele eden bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışmasına destek oluyor.

CDC, yetişkinlerin genel olarak geceleri en az 7 saat uyumasının bağışıklık sağlığı açısından önemli olduğuna dikkat çekiyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri

Hastalıklardan korunmanın doğal yollarından biri de düzenli fiziksel aktivite. Yürüyüş yapmak, merdiven kullanmak, bisiklete binmek veya kişinin sağlık durumuna uygun egzersizler yapmak hem genel sağlığı hem de bağışıklık fonksiyonlarını destekleyebiliyor.

Yetişkinler için haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite öneriliyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri

Hastalıklardan korunmada çoğu zaman göz ardı edilen ancak oldukça önemli yöntemlerden biri el hijyeni. Ellerin sabun ve suyla en az 20 saniye boyunca yıkanması, birçok mikrobun yayılmasını azaltmaya yardımcı oluyor.

Özellikle yemek hazırlamadan önce ve sonra, yemek yemeden önce, tuvalet sonrası, öksürme ve hapşırmanın ardından ellerin yıkanması büyük önem taşıyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri
Temiz hava ve stres yönetimi de önemli

Kapalı ve kalabalık ortamlarda solunum yolu hastalıklarının yayılması daha kolay olabiliyor. Yaşam alanlarının düzenli olarak havalandırılması ve mümkün olduğunda temiz havadan yararlanılması, hastalık riskini azaltmaya yardımcı olabiliyor.

Bunun yanında yoğun stresin azaltılması, düzenli bir yaşam sürdürülmesi, sigaradan uzak durulması ve aşırı alkol tüketiminden kaçınılması da sağlıklı yaşamın önemli parçaları arasında gösteriliyor.

Kışın hastalıklardan korunmak için geceleri en az 7 saat uyumak gerekiyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Milyonlarca hastanın verileriyle eğitilen sistem, EKG kayıtlarında insan gözünün genellikle fark edemediği ayrıntıları analiz ediyor.

Kalbin elektriksel aktivitesini, hızını ve ritmini ölçen EKG yaklaşık bir asırdır kalp krizi ve ritim bozukluklarının teşhisinde kullanılıyor. Ancak kalp yetmezliği veya kalp kapağı hastalıklarının kesin değerlendirilmesi için genellikle ekokardiyografi olarak bilinen kalp ultrasonuna ihtiyaç duyuluyor.

Yeni yapay zeka sisteminin, bu hastalıklar açısından yüksek risk taşıyan kişilerin daha erken belirlenmesine yardımcı olabileceği belirtiliyor.

Teknolojiye ilişkin sonuçlar, Münih’te düzenlenen Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin yıllık kongresinde açıklandı.

ABD’de 67 bin hastanın dahil edildiği çalışmada sistem, kalp yetmezliği bulunan kişilerin yüzde 81’ine, kalp kapağı hastalığı bulunanların ise yüzde 90’ına kadarını doğru şekilde belirleyebildi.

Araştırmayı finanse eden British Heart Foundation’ın klinik direktörü ve kardiyolog Dr. Sonya Babu-Narayan, yapay zekanın EKG sonucunu “göz açıp kapayıncaya kadar” değerlendirebilmesinin heyecan verici olduğunu söyledi.

Babu-Narayan, teknolojinin bütün kalp hastalarını tespit edemeyeceğini ancak yüksek risk taşıyan kişilerin daha hızlı ileri tetkiklere yönlendirilmesini sağlayabileceğini belirtti.

Araştırmacılar, sistemin kalp yetmezliği veya kalp kapağı hastalığını kesin olarak teşhis etmek ya da dışlamak için tek başına kullanılamayacağına dikkat çekiyor.

Bunun yerine yapay zeka, hastanın söz konusu hastalıklara sahip olma ihtimalinin yüksek olduğunu gösterebiliyor. Bu kişiler standart bekleme listelerinde aylarca beklemek yerine daha hızlı şekilde ekokardiyografiye yönlendirilebilecek.

Imperial College London Kardiyoloji Profesörü Fu Siong Ng, hastaların doktorlarının yönlendirmesinden sonra kalp ultrasonu için çoğu zaman aylarca beklemek zorunda kaldığını belirterek, teknolojinin en yüksek risk grubundaki hastaların önceliklendirilmesine yardımcı olabileceğini söyledi.

Ng ayrıca sistemin başka nedenlerle EKG çektiren ve henüz kalp hastalığından şüphelenilmeyen kişilerde de hastalık belirtilerini tesadüfen ortaya çıkarabileceğini ifade etti.

Araştırmaya liderlik eden Dr. Ahmed El-Medany ise sistemi “insanüstü yapay zeka” olarak nitelendirdi. Araştırmacıların sonraki hedeflerinden biri, sağlık çalışanlarının kullanabileceği yapay zeka destekli taşınabilir EKG cihazları geliştirmek.

Kongrede ayrıca Tokyo Üniversitesi ve Tokyo Bilim Enstitüsü araştırmacılarının geliştirdiği başka bir yapay zeka sistemi de tanıtıldı. Sistem, beş saniyelik yüz videolarını analiz ederek yüksek tansiyon ve tip 2 diyabet riskini belirlemeyi amaçlıyor.

Yapay zeka kalp hastalığını saniyeler içinde yakaladı yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Araştırma yayımlandığında konuşan Michael Snyder, “Zaman içinde sadece kademeli olarak değişmiyoruz; gerçekten dramatik değişimler var. Orta 40’lar ve erken 60’lar büyük değişim dönemleri” ifadelerini kullandı. Snyder’a göre bu durum, incelenen tüm molekül sınıfları için geçerli.

Yaşlanma, Alzheimer ve kardiyovasküler hastalıklar gibi birçok hastalık riskinin artışıyla bağlantılı karmaşık bir süreç olarak biliniyor. Snyder ve ekibi, bu hastalıkların riskinin bazı durumlarda zamanla yavaş yavaş değil, belirli bir yaştan sonra keskin şekilde arttığını gözlemledi. Bu nedenle yaşlanmanın biyobelirteçlerini daha yakından incelemeye karar verdiler.

Araştırma kapsamında 25 ila 70 yaş arasındaki 108 yetişkin birkaç yıl boyunca düzenli aralıklarla biyolojik örnekler verdi. Katılımcı başına ortalama 47 örnek toplanırken, en uzun süre takip edilen katılımcı 367 örnek sağladı. Toplamda 626 güne yayılan süreçte RNA, proteinler, lipitler ve bağırsak, cilt, burun ve ağız mikrobiyomu dahil 135.239 biyolojik özellik incelendi. Elde edilen veri miktarı 246 milyar veri noktasını aştı.

Analizler, incelenen moleküllerin yaklaşık yüzde 81’inin bu iki kritik dönemin birinde ya da her ikisinde belirgin değişim gösterdiğini ortaya koydu. İlk zirve orta 40’larda görülürken, ikinci zirve erken 60’larda kaydedildi ve her iki dönemdeki değişim profilleri farklılık gösterdi.

Orta 40’lardaki zirvede lipit, kafein ve alkol metabolizmasıyla ilişkili moleküllerde, ayrıca kardiyovasküler hastalık, cilt ve kas fonksiyon bozukluklarıyla bağlantılı değişimler gözlendi. Erken 60’lardaki zirve ise karbonhidrat ve kafein metabolizması, kardiyovasküler hastalık, cilt ve kas yapısı, bağışıklık düzenlenmesi ve böbrek fonksiyonlarıyla ilişkilendirildi.

İlk zirve kadınlarda menopoz ya da perimenopoz dönemine denk gelse de araştırmacılar bunun ana etken olmadığını belirtti. Erkeklerde de aynı yaş aralığında benzer moleküler değişimlerin görülmesi dikkat çekti. Çalışmanın ilk yazarı ve metabolom uzmanı Xiaotao Shen, menopozun kadınlardaki değişimlere katkı sağlayabileceğini ancak hem kadınlarda hem erkeklerde daha önemli başka faktörlerin etkili olabileceğini vurguladı ve bu faktörlerin gelecekte öncelikli araştırma konusu olması gerektiğini ifade etti.

Araştırmacılar örneklem büyüklüğünün nispeten küçük olduğunu ve yalnızca 25-70 yaş aralığındaki bireylerden sınırlı biyolojik örnekler toplandığını belirtti. Gelecekte daha geniş ve ayrıntılı çalışmalarla insan vücudunun zaman içinde nasıl değiştiğinin daha net anlaşılabileceği ifade edildi. Çalışma Nature Aging dergisinde yayımlandı.

İnsanlar iki dönemde çok hızlı yaşlanıyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Geçmiş yıllarda mevsimsel geçişlerde sıradan bir vaka olarak kayıtlara geçen deri döküntülerinin, artık daha karmaşık klinik tablolarla seyrettiği gözlemlendi. Özellikle pandemiden sonra oluşan “bağışıklık açığı” nedeniyle, çocukların virüslere karşı daha savunmasız hale geldiği bilimsel raporlara yansıdı.

BİLİMSEL VERİLER ARTIŞI DOĞRULADI

Saygın tıp dergisi The Lancet’te yayımlanan kapsamlı bir analiz, son bir yılda kızamık, kızıl ve el-ayak-ağız hastalığı gibi döküntülü enfeksiyon vakalarında %30’a varan bir artış yaşandığını belgeledi.

Araştırmacılar, bu artışın temel nedeninin, virüslerin mutasyon yeteneğinden ziyade, toplum bağışıklığındaki düşüşten kaynaklandığını saptadı.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) tarafından paylaşılan veriler de döküntü ile seyreden viral enfeksiyonların, okul çağındaki çocuklar arasında yayılma hızının önceki yıllara oranla iki katına çıktığını gösterdi.

“ALERJİ SANILARAK VAKİT KAYBEDİLİYOR”

Konuyla ilgili çarpıcı açıklamalarda bulunan Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) Enfeksiyon Hastalıkları Komitesi Başkanı Dr. Sean O’Leary, ebeveynlerin döküntüleri genellikle basit bir alerji veya ısı değişimi reaksiyonu olarak yorumlama hatasına düştüğünü ifade etti.

Dr. O’Leary, “Kliniklerimize başvuran pek çok vakada, ailelerin ‘yediği bir şey dokundu’ düşüncesiyle doktora geç başvurduğunu tespit ettik. Oysa ateşle birleşen inatçı döküntüler, viral bir fırtınanın ilk habercisiydi” şeklinde konuştu.

O’Leary, erken teşhisin sadece çocuğu değil, sınıf arkadaşlarını ve risk grubundaki diğer bireyleri korumak adına hayati önem taşıdığını vurguladı.

KÜRESEL BİR “DOMİNO ETKİSİ” RİSKİ

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Kıdemli Teknik Danışmanı Dr. Natasha Crowcroft ise döküntülü hastalıkların küresel bir sağlık güvenliği sorunu haline gelme potansiyeline değindi.

Crowcroft, özellikle kızamık gibi döküntülü hastalıkların, bağışıklık sistemini “sıfırlayarak” çocuğu diğer enfeksiyonlara karşı da savunmasız bıraktığını hatırlattı.

Dr. Crowcroft, “Gördüğümüz şey sadece ciltteki bir kızarıklık değildi; bu, bağışıklık sisteminin verdiği bir imdat çağrısıydı. Aşılanma oranlarındaki en ufak bir gevşeme, döküntülü hastalıkların domino taşı gibi devrilerek büyük salgınlara yol açmasına zemin hazırladı” uyarısında bulundu.

Uzmanlar, döküntünün karakteri, yayılımı ve eşlik eden ateş gibi semptomların dikkatle izlenmesi gerektiği konusunda birleşti.

Basit bir viral döküntünün dahi, altında yatan sistemik bir enfeksiyonun yüzeye vuran gölgesi olabileceği gerçeği, tıp dünyasının gündemindeki yerini korudu.

Bağışıklık duvarındaki çatlak! yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Araştırmacılar, genetiği değiştirilmiş bakteriler ile elektronik bir anteni birleştirerek, pil gerektirmeyen bir biyosensör oluşturdu. İnsan vücudunda zamanla emilerek yok olabilecek implant, vücuttaki belirli moleküllerin varlığını tespit ederek hastalıkların erken teşhisini mümkün kılabilir.

Saygın bilimsel dergi Nature Communications’ta yayınlanan araştırma makalesi Ahmet Bilir, Merve Yavuz, Urartu Şeker ve Sema Dumanlı’nın imzasını taşıyor.

Yenilikçi makale, özellikle hastalık biyobelirteçlerinin yerinde ve anlık takibini mümkün kılması nedeniyle tıp dünyasında büyük ilgi uyandıracak.

CANLI HÜCRELERLE İNSAN VÜCUDUNDA OTOMATİK SAĞLIK TAKİBİ

Bugün kullanılan implant sensörleri çoğunlukla glikoz, pH, basınç veya elektriksel aktivite gibi fiziksel parametreleri ölçüyor. Ancak hastalıkların erken teşhisinde en kritik bilgiler olan moleküllere özgü biyobelirteçler mevcut teknolojilerle gerçek zamanlı takip edilemiyor.

Optik sistemler veya aptamer tabanlı sensörler bu sorunu çözmeye çalışsa da, çoğu fiber optik kablo gerektiriyor, batarya ve elektronik devre kullanıyor ya da kısa kullanım süresine sahip oluyor.

Bu nedenle bilim insanları, çözümü doğrudan biyolojinin kendisinde aradı: Canlı hücrelerde.

PİLSİZ ÇALIŞAN MAGNEZYUM ANTEN

İmplantın kendisi son derece minimalist bir tasarıma sahip: Magnezyumdan üretilmiş bir halka anten ve üzerine yerleştirilen genetiği değiştirilmiş bakteri kolonilerinden oluşuyor.

Bu anten zaman içinde kontrollü olarak parçalara ayrılacak şekilde tasarlandı. Bu ayrışma süreci antenin vücudumuzda olan biteni dışarıya aktarabilmesi için elzem. Zira dışarıdaki “okuyucular”, bu ayrışma sürecini izleyerek belirli bir hastalığa işaret eden molekülün vücudumuzda var olup olmadığını anlayabilecek.

İlk olarak dışarıdaki okuyucu anten, söz konusu implantı uyaran radyo dalgaları gönderiyor ve implantın o anki fiziksel durumuna göre geri yansıyan sinyali analiz ederek bozulma sürecini tespit ediyor. Sistem böylece, bir biyolojik hücrenin verdiği kimyasal yanıtı herhangi bir pil, çip veya devreye ihtiyaç duymadan bir kablosuz sinyale dönüştürmüş oluyor.

Araştırmanın yazarlarından ve SynBioLab’in kurucusu Urartu Şeker, “Hastada ısı değişikliği oldu, yani ateşe çıktı. Ya da bir enflamasyon oldu, yani iltihabi bir durum meydana geldi. Bunların hepsi esasında birer sinyaldir. Biz bunu antenin özelliklerini değiştirecek bir hale çevirdik” diyor.

DİYABETTEN BÖBREK SAĞLIĞINA: “DOKUNMADIĞI TIBBİ ALAN KALMAYACAK”

Çalışma, özellikle kanser, inflamasyon veya metabolik hastalıklarda kritik rol oynayan biyobelirteçlerin sürekli olarak izlenebilmesine kapı aralayarak tıp dünyasında yeni bir çağın başlangıcı olarak görülüyor.

NTV’ye konuşan Şeker, “Bununla ilgili pek çok çalışmamız var. Örneğin ağır metalleri algılayıp buna göre bir optik sinyal üreten bir bakteri çalışmamız var. Bir diğer çalışmamızda bakteri üre ve üre kalitesini tespit ediyor ki bu ikisi böbrek sağlığını takip etmek için kullanılır” ifadelerini kullanıyor:

“Örneğin Ozempic gibi tedavilerin kullanıldığı alanlarda da bakteriler işlevli. Bizim bir diğer çalışmamızda glikozu algılayıp Ozempic’tekine benzer bir proteini kana veren bir probiyotik bakteri yer alıyor.”

Şeker’e göre bu yenilikçi sistem gündelik hayatta kullanılabilir hale geldiğinde dokunmadığı tıbbi alan kalmayabilir.

Çalışma, “yaşayan hücrelerle kablosuz tıbbi izleme” döneminin başlangıcı olabilir ve özellikle kronik hastalıkların seyri ile kanser gibi erken teşhis gerektiren durumlarda sağlık sistemine köklü bir dönüşüm getirebilir.

Çalışmada kullanılan yaklaşım, sentetik biyolojinin sunduğu genetik programlama olanakları sayesinde mümkün oldu.

Sentetik biyoloji, canlıları tıpkı mühendislik nesneleri gibi tasarlama bilimi. Bu alanda çalışan bilim insanları canlı organizmaları (bakteri, maya, bitki, insan hücreleri vb.) yeniden programlamayı ve onlara doğada olmayan yeni işlevler kazandırmayı amaçlıyor.

Benzer şekilde bu çalışmanın arkasındaki araştırmacılar da bağırsaklarımızda yaşayan E. coli bakterilerinin genetiğini belirli hastalıkların molekülllerine tepki verecek şekilde yeniden düzenledi.

Ekip, “Shewanella oneidensis” adlı başka bir bakteri türünden aldıkları proteinleri E.coli bakterilerine yerleştirdi. “Cytochrome c” adlı bu protein hücre dışına devamlı elektron aktarımı yapıyor. Böylece yeni bir molekül algılandığında bakteriler, antenin magnezyum yapısını normalden daha hızlı aşındırıyor ve bu aşınma, antenin elektromanyetik davranışını değiştirerek dışarıdan tespit edilebilir bir sinyal haline geliyor.

Şeker, tüm bu süreci, “Bütün bakteriler bizim hücrelerimizde çevreyle elektron alışverişinde bulunur çevreyle. Bu normal bir şey. Ama Kuzey Denizi’nde yaşayan Shewanella oneidensis bakterisi etrafında tellere benzeyen protein yapıları var. Oradan etrafa sürekli elektron göndererek bunu solunum için kullanıyor. Biz proteinleri toparlayarak E.coli bakterisinin içerisine koyduk” diye açıklıyor:

“Esasında bir sinyal gönderiyoruz. Dışarıdan gelen bu sinyali bakteri başka bir çıktıya çeviriyor. Bu çevirdiği çıktı esasında magnezyumu aşındıracak elektron transferi.”

İNSAN VÜCUDUNA DENK BİR ORTAMDA SİNYAL ÜRETMEYİ BAŞARDI

Araştırma ekibi, geliştirdikleri yöntemin gerçek bir vücut ortamına benzer koşullarda çalıştığını göstermek için implantı kas dokusunu taklit eden sıvı bir modelin içine yerleştirdi.

Çalışmanın en dikkat çekici bulgusu, sistemin 25 milimetre implant derinliğinde (insan vücudundaki gerçek kullanım koşullarına denk bir mesafede) kablosuz olarak okunabilir net bir sinyal üretebilmesiydi.

Bu başarı, biyolojik bir hücre yanıtının ilk kez tamamen pasif bir radyo anteni üzerinden dış dünyaya aktarılabildiğini gösteren bir kavram kanıtı oldu.

İLK HEDEF ENFEKSİYONLAR

Araştırmacılar bu teknolojinin gelecekte çok daha geniş bir yelpazede kullanılabileceğini belirtiyor. Çünkü genetik devrenin çalışma prensibi değişmediği sürece bu sistem, kanser belirteçleri, enfeksiyon göstergeleri, toksinler, metabolik maddeler veya hormon benzeri birçok biyomolekülü algılayacak şekilde yeniden programlanabilir.

Üstelik implantın magnezyumdan yapılmış olması, zamanla vücut tarafından emilmesini sağlayarak güvenli bir kullanımı da mümkün kılabilir. Pil gerektirmemesi ve elektronik devre içermemesi ise hem hem maliyeti düşürebilir hem de uzun süreli kullanımda cihazın arızalanma ihtimalini ortadan kaldırabilir.

Ancak tüm bunlar hayata geçmeden önce sistemin hayvanlar ve insanlar üzerinde deneneceği klinik deneylerden geçmesi gerekiyor.

Bilim insanları, sistemin daha fazla biyomolekülle çalışabilmesi için yeni genetik devreler geliştirmeyi, hayvan deneylerine geçmeyi ve kablosuz okuma hassasiyetini artırmayı hedefliyor.

Hayvanlı deneylere her an başlanabileceğini aktaran Şeker, “Enfeksiyon hastalıklarındaki enflamasyonla başlayacağız. Bu özellikle de immün terapi alan hastalarda çok büyük problem” diyor.

“Küresel ısınmayla birlikte enfeksiyonlar konusunda büyüyen bir durum var. Sadece bakteri değil, küf ve mantar enfeksiyonları da yoğun. Bunların oluşturduğu sinyaller ve neden oldukları enfeksiyonlar var. Bunları takip edecek bir tasarım yapıyoruz.”

BİZİ NASIL BİR ÇAĞ BEKLİYOR?

Kulağa bilimkurgu bir yenilik gibi geldiğini ifade eden Şeker, gelecekte insanların belki de sadece bir kapsül yutarak vücutlarının sürekli tarandığı bir teşhis ortamı yaratılabileceği görüşünde.

Şeker, “Şu anda da benzer haplar, gastrointestinal hastalıkların takibinde ya da görüntülemesinde kullanılıyor” diyor.

Bilim insanına göre bu alandaki en önemli olanaklardan biri de erken teşhis olacak.

Şeker, “Sağlıklı birey bir kapsül aldığında bu kapsül bağırsaklarında yaşarken sinyalleri toplayacak. Topladıktan sonra dışarıya sürekli bilgi aktaracak” diye ekliyor:

“Aktardıkları bilgiler aynı zamanda, örneğin kolon kanserinin erken evrelerindeki gelişiminde ortaya çıkan verileri de içerecek.”

Türk bilim insanlarından çığır açan çalışma yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Queensland Üniversitesi Frazer Enstitüsü’nden bilim insanları, dünyanın en gelişmiş insan derisini laboratuvar ortamında üretmeyi başardı.

Araştırmacılar, bu yapay derinin nadir genetik cilt hastalıklarını incelemek ve yeni tedaviler geliştirmek için kullanılabileceğini söylüyor.

Kök hücrelerden geliştirilen deri kopyasında kan damarları, kıl kökleri, doku katmanları ve bağışıklık hücreleri yer alıyor.

Enstitü Direktörü Prof. Kiarash Khosrotehrani, altı yıllık çalışmanın sonunda geliştirilen bu deri organoidlerinin cilt nakilleri, yara iyileşmesi ve cilt hastalıklarının araştırılmasında devrim yaratabileceğini vurguladı:

“Bu çalışma, nadir görülen ve çocukları etkileyen birçok hastalık için yeni tedavilerin kapısını aralayacak.”

DERİDEN ÖTE BİR MODEL

Araştırmada görev alan Dr. Abbas Shafiee, daha önceki cilt modellerinin yalnızca tek bir hücre tipinden oluştuğunu hatırlatarak, damar ve bağışıklık bileşenlerine sahip bu yeni modelin hastalıkların laboratuvar ortamında incelenmesine ve ilaç geliştirilmesine büyük katkı sağlayacağını belirtti.

Bilim insanları, bu organoidlerin sedef, atopik dermatit ve skleroderma gibi yaygın cilt hastalıklarının yanı sıra çok daha nadir genetik rahatsızlıkların da araştırılmasında kullanılabileceğini ifade ediyor.

Ayrıca, geniş yanıklar, travmatik yaralar ve bazı ameliyatlarda kullanılan cilt nakillerinin geliştirilmesine de katkı sağlayabileceği düşünülüyor.

Prof. Khosrotehrani, geliştirdikleri damar ve sinir içerikli yapay derinin, ileride nakil yapılan hastalara kıl, ter bezi ve his kazandırabileceğini de söyledi.

KELEBEK HASTALIĞI İÇİN UMUT

Gelişmeyi değerlendiren Güney Avustralya Üniversitesi’nden Prof. Allison Cowin, bu çalışmanın özellikle “kelebek hastalığı” olarak bilinen epidermolizis bülloza (EB) gibi nadir genetik hastalıkların tedavisi için önemli bir adım olabileceğini ifade etti.

Cowin, yeni modelin klinik denemeler için değerli bir basamak olabileceğini belirterek şu uyarıda bulundu:

“Laboratuvardan insanlara uygulanabilir nakillere geçmek çok karmaşık bir süreç. Sonuçlar heyecan verici olsa da hastalara erken umut verilmemeli.”

Laboratuvarda ilk canlı insan derisi geliştirildi yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye genelinde geçtiğimiz günlerde Covid vakaları yine artış gösterdi.

Mevsimden bağımsız olarak görülen virüse ilişkin Cumhuriyet’e konuşan İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Alpay Azap, “Grip ve nezle gibi solunum yolu hastalıkları genellikle kışın artış gösterir, bahar ile yaz aylarında azalır. Covid hala mevsimsel bir hastalık haline dönmedi maalesef. Yaz ayı olmasına rağmen Covid vakaları son birkaç haftadır arttı” ifadelerini kullandı.

Virüsün mevsimsel bir hastalığa dönüşmemesi nedeniyle bu artışın halihazırda beklendiğini belirten Azap, “Bu hastalık zaten başından beri dalgalar şeklinde artış gösteriyor. İnsandan insana bulaşıyor. Muhtemelen yine bir mutasyon oldu. Hastalık gelişiyor, mutasyon birikiyor ve biraz daha farklı bir virüs ortaya çıkıyor. Bu da yaza denk geliyor. Yeni mutant virüsler ağır hastalık yapmıyor. Bir de artık herkeste hemen hemen bağışıklık var. O yüzden çok ağır bir seyir görmüyoruz” dedi.

Covid yine mutasyona uğradı yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Milyarder Bill Gates’in desteklediği çığır açıcı bir araştırma, Alzheimer ve Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıklara karşı umut verici bir dönüm noktasına işaret ediyor.

Financial Times tarafından aktarılan çalışmada, bilim insanları 35 bin kişiden alınan biyolojik örnekler üzerinde 250 milyondan fazla protein ölçümü yaptı.

BELİRTİLER ORTAYA ÇIKMADAN HABER VERİYOR

Amaç, yaşlanma ve beyin hastalıklarına dair erken belirtileri ortaya çıkarmaktı. Sonuçlar, hastalık belirtileri ortaya çıkmadan çok önce beyindeki dejenerasyonu haber veren özgün protein desenlerini gözler önüne serdi.

Araştırmacılar, özellikle hafıza kaybı ve zihinsel yetilerdeki düşüşle bağlantılı belirli protein imzalarını tespit etti. Bu imzalar, herhangi bir klinik semptom göstermeyen kişilerde bile görülebiliyor.

ALZHEIMER RİSKİNİ ARTIRAN GEN

Ayrıca, Alzheimer riskini artırdığı bilinen “APOE4” gen varyantıyla doğrudan ilişkili yeni bir protein deseni de bulundu. Bu bulgu, genetik yatkınlığın beyindeki iltihaplanma yollarını nasıl etkilediğini anlamak açısından kritik önem taşıyor.

Çalışma, sadece erken teşhis imkanlarını artırmakla kalmıyor, aynı zamanda hastalıkların hücresel düzeyde nasıl geliştiğine dair derinlemesine bir anlayış sunuyor.

Bu sayede gelecekte, protein yollarını hedef alan yeni ilaçların geliştirilmesinin önü açılabilir.

“ÖLÜMCÜL HASTALIKTAN YÖNETİLEBİLİR DURUMA”

Gates, bu çalışmanın Alzheimer’ı “ölümcül bir hastalıktan yönetilebilir bir duruma” dönüştürme yolunda atılmış büyük bir adım olduğunu vurgularken, asıl hedefin hastalıkları yalnızca yavaşlatmak değil, tamamen önlemek olduğunu belirtti.

Araştırmadan elde edilen dev veri seti, bilim dünyasının kullanımına açık olarak sunuldu. Bu da yapay zeka destekli analizlerle daha fazla keşfin önünü açıyor.

Uzmanlara göre, bu veriler yalnızca Alzheimer ve Parkinson’a değil, ALS ve frontotemporal demans gibi diğer dejeneratif hastalıklara da ışık tutabilir.

Sonuç olarak, bu araştırma nörolojik hastalıklarla mücadelede değişim yaratma potansiyeline sahip: hastalık tanısı koymadan, önceden fark etmek ve müdahale etmek artık hayal değil.

Alzheimer, ölümcül hastalık olmaktan çıkıyor yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Bu yapışkan maddenin bilimsel adı serumen ve dış kulak yolunu çevreleyen iki tür bezin, seruminöz ve sebase bezlerinin salgılarının bir karışımı.

Ortaya çıkan bu karışım; kıl, ölü deri hücreleri ve diğer vücut kalıntılarıyla birleşerek bilinen mumsu kıvamına ulaşıyor.

Kulakta oluşan bu madde, yürüyen banta benzetebileceğimiz türden bir sistemle dış kulağa doğru taşınıyor ve cilt hücrelerine tutunarak her gün yaklaşık milimetrenin yirmide biri kadar bir hızla ilerliyor.

Kulak kirinin asıl işlevi hala tam olarak bilinmiyor. Ancak en olası işlevi, kulak yolunu temiz ve nemli tutmak olabilir. Bunun yanı sıra, bakteri, mantar ve hatta böcekler gibi istenmeyen misafirlerin kafamıza girmesini engelleyen etkili bir tuzak görevi görüyor.

Çirkin görüntülü kulak kiri, araştırmalarda vücut sıvıları arasında pek ilgi görmedi. Ancak bu durum, yapılan şaşırtıcı bilimsel keşiflerle değişmeye başlıyor.

Kulak kiri kişi hakkında önemli ve önemsiz pek çok bilgi sunabilir.

Örneğin, Avrupa veya Afrika kökenli kişilerin büyük çoğunluğunun sarı-turuncu renkli, yapışkan “ıslak” kulak kiri var. Ancak Doğu Asya kökenlilerin yüzde 95’i “kuru” ve gri kulak kirine sahip.

Bu fark, ABCC11 adlı bir genin kontrolünde gerçekleşiyor.

Aynı gen, koltuk altı kokusunda da rol oynuyor. Hatta bu genin belirli bir versiyonuna sahip olan (çoğunlukla kuru kulak kirine sahip) insanların yaklaşık yüzde 2’sinin hiç koltuk altı kokusu olmayabiliyor.

Ancak en ilginç keşifler, kulak kirinin sağlık hakkında neler anlatabileceğiyle ilgili.

1971 yılında, California Üniversitesi’nden Nicholas L. Petrakis, ıslak kulak kirine sahip Amerikalı, Afrika kökenli Amerikalı ve Alman kadınların meme kanserinden ölüm oranlarının, kuru kulak kirine sahip Japon ve Tayvanlı kadınlara göre yaklaşık dört kat daha yüksek olduğunu keşfetti.

2010 yılında Tokyo Teknoloji Enstitüsü araştırmacıları, meme kanseri olan Japon kadınlarda ıslak kulak kiri genine sahip olma olasılığının sağlıklı kadınlara göre yüzde 77 daha fazla olduğunu buldu.

Yine de bu bulgu tartışmalı; Almanya, Avustralya ve İtalya’da yapılan büyük ölçekli çalışmalar bu iki kulak kiri türü arasında meme kanseri riski farkı bulamadı. Ancak bu ülkelerde kuru kulak kirine sahip insan sayısı oldukça az.

TEŞHİSLERDE YENİ BİR DÖNEM

Bazı hastalıklarla kulak kirinde bulunan maddeler arasında daha güçlü bağlantılar da mevcut.

Akçaağaç şurubu idrar hastalığı (maple syrup urine disease) gibi nadir genetik bozukluklarda, idrar ve kan belirgin bir şekilde tatlı kokar. Bu kokunun sebebi olan sotolon adlı molekül, hastaların kulak kirinde de tespit edilebiliyor.

Yani, bu hastalığın tanısı sadece kulak kirinden örnek alarak konulabiliyor

Louisiana Eyalet Üniversitesi’nden çevre kimyacısı Rabi Ann Musah’a göre, “Yeni doğan bir bebeğin kulağından yayılan bu tatlı koku, 12 saat içinde hastalığın varlığını gösterebilir” diyor.

Covid-19 da zaman zaman kulak kirinde tespit edilebiliyor. Aynı zamanda bir kişinin tip 1 veya tip 2 diyabeti olup olmadığı da kulak kirinden anlaşılabiliyor.

Erken araştırmalar, bazı kalp hastalıklarının da kulak kirinden tespit edilebileceğini gösteriyor. Ancak şu an bu tür durumlar için kan testleri daha pratik.

Musah’ın ilgilendiği bir başka hastalık ise Ménière hastalığı. Bu hastalık baş dönmesi, mide bulantısı ve işitme kaybına yol açıyor.

Musah ve ekibi, Ménière hastalığı olan bireylerin kulak kirinde üç farklı yağ asidinin sağlıklı bireylere göre çok daha düşük seviyede olduğunu keşfetti. Bu bulgu, hastalığın hızlı teşhisini mümkün kılabiliyor.

“Kulak kiri özellikle nadir ve teşhisi zor hastalıklar için büyük umut vadediyor,” diyen Musah’a göre kulak kiri, kan, idrar veya beyin omurilik sıvısıyla teşhisi uzun süren hastalıkları tanımak için yeni bir yol olabilir.

NEDEN KULAK KİRİ?

Peki kulak kirini bu kadar önemli yapan nedir? Cevap: Metabolizma.

Brezilya’daki Goiás Federal Üniversitesi’nden kimya profesörü Nelson Roberto Antoniosi Filho’ya göre, “Birçok hastalık metabolik kökenli. Örneğin diyabet, kanser, Parkinson ve Alzheimer.”

Bu hastalıklarda hücre içindeki mitokondriler farklı çalışmaya başlar; yeni maddeler üretir veya bazılarını üretmeyi bırakırlar.

Kulak kiri, bu kimyasal değişiklikleri diğer vücut sıvılarına göre daha iyi yansıtır çünkü yavaş birikerek zamanla bir “metabolik arşiv” oluşturur.

ABD Philadelphia’daki Monell Kimyasal Duyular Merkezi’nde kimyasal ekolojist Bruce Kimball da bu fikri destekliyor:

“Kulak kiri zaman içinde birikir ve böylece metabolizmadaki uzun vadeli değişiklikleri yakalamak için ideal bir ortam oluşturur.”

‘CERUMENOGRAM’ İLE KANSER TEŞHİSİ

Antoniosi Filho ve ekibi bu anlayışı kullanarak “cerumenogram” adlı bir teşhis aracı geliştirdi.

2019’da yapılan bir çalışmada, lenfoma, karsinom veya lösemi teşhisi konmuş 52 kanser hastasından ve 50 sağlıklı kişiden kulak kiri örnekleri alındı.

Bu örneklerde uçucu organik bileşikler (VOC’ler) analiz edildi ve 27 molekülden oluşan bir “kanser izi” keşfedildi.

Sonuç olarak bu 27 molekül sayesinde, bir kişinin kanser olup olmadığı yüzde 100 doğrulukla tahmin edilebildi.

Moleküllerin kanser hücrelerinin ortak metabolizmasından kaynaklanması nedeniyle hangi tür kanser olduğu ayırt edilemedi.

Araştırma grubu şimdi, yalnızca kanser hücrelerinin metabolizması tarafından üretilen daha az sayıda moleküle odaklanıyor.

Yayımlanmamış yeni çalışmalara göre, bu yöntem kanser öncesi hücre değişimlerini de tespit edebiliyor.

Antoniosi Filho, “Birçok kanser türünde birinci evrede teşhis halinde yüzde 90’a varan tedavi başarısı görülüyor. Bu nedenle, kanser öncesi aşamaların teşhisi başarı oranını daha da artırabilir” diyor.

Araştırmacılar, Parkinson ve Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalıkların da erken belirtilerinin kulak kirinden tespit edilip edilemeyeceğini araştırıyor.

Brezilya’daki Amaral Carvalho Hastanesi, cerumenogramı kanser tedavisi için teşhis ve izleme aracı olarak kullanmaya başlamış durumda.

Musah ise Ménière hastalığını teşhis etmek için tıpkı Covid-19 testleri gibi kullanılabilecek bir evde test kiti geliştirmeyi hedefliyor.

YENİ BİR TIBBİ MATERYAL

Musah, normal, sağlıklı kulak kirinin kimyasal yapısını daha iyi anlamak gerektiğini söylüyor.

Ancak hedefi, bir gün kulak kirinin tıpkı kan gibi hastanelerde rutin olarak analiz edilmesi.

Musah, “Yağ açısından çok zengin olan kulak kiri, yağ metabolizması bozukluklarına bağlı hastalıklar için mükemmel bir test maddesi” diye ekliyor.

Özel olarak kulak kiri üzerinde çalışmayan ancak biyolojik molekülleri analiz eden Manchester Üniversitesi’nden kimyager ve kütle spektrometresi uzmanı Prof. Perdita Barran da bu görüşü destekliyor:

“Kanda bulduğunuz bileşikler genelde suda çözünür. Ancak kulak kiri yağ bazlıdır ve bu nedenle yağlarda meydana gelen ilk değişimleri görmek için eşsiz bir örnek olabilir.”

Kulak kiri sağlığınız hakkında neler söylüyor? yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.

Bunların yanı sıra, özellikle tedavi için kullanılan antibiyotik ve antiviral ilaçlara dirençli hale gelen bazı patojenlerin yer aldığı izleme listeleri de mevcut. Bu gruplardan biri de hızlı salgınlara neden olma olasılığı daha yüksek olan influenza virüsleri.

ENDİŞE YARATAN BİR VİRÜS: KUŞ GRİBİ (H5N1)

İnfluenza virüsü, şu sıralar büyük bir endişe kaynağı ve 2025’te ciddi bir sorun haline gelmenin de eşiğinde.

İnfluenza A alt tipi H5N1, genellikle “kuş gribi” olarak adlandırılır. Bu virüs, hem vahşi hem de evcil kuşlar arasında (özellikle kümes hayvanlarında) yaygın olarak bulunuyor. Son zamanlarda, ABD’deki bazı eyaletlerde süt sığırlarını enfekte etmeye başladı ve Moğolistan’da atlarda tespit edildi. Kuşlarda görülen influenza vakaları arttığında, her zaman insanların bu hastalığı kapma riski vardır. Kuş gribi insanlara da bulaşabilir; bu yıl ABD’de çiftlik çalışanlarının enfekte sığırlarla temas etmesi ve çiğ süt içmesi sonucunda 61 vaka rapor edildi.

Bu, önceki iki yılda Amerika kıtasında yalnızca iki vaka olduğu düşünüldüğünde, oldukça büyük bir artış. İnsan enfeksiyonlarında yüzde 30’luk bir ölüm oranı göz önüne alındığında, kuş gribi halk sağlığı yetkililerinin öncelikleri arasında hızla yükseliyor.

İNSANLAR ARASINDA YAYILMA RİSKİ

Şans eseri, H5N1 kuş gribi şu an insanlar arasında bulaşmıyor, bu da bir pandemiye neden olma olasılığını büyük ölçüde azaltıyor. Influenza virüsleri, hücrelerin dışındaki sialik reseptörler adı verilen moleküler yapılara bağlanarak hücrelere girer ve çoğalmaya başlar.

İnsanlara uyum sağlamış grip virüsleri, bu sialik reseptörleri çok iyi tanır. Bu da onların, insan hücrelerine kolayca girmesine ve yayılmasına olanak tanır. Ancak kuş gribi, kuş sialik reseptörlerine uyum sağlamıştır ve insan reseptörlerine “bağlanırken” bazı uyumsuzluklar gösterir. Bu nedenle, mevcut formuyla H5N1 insanlarda kolayca yayılmıyor.

Bununla birlikte, yakın tarihli bir çalışma, grip genomundaki tek bir mutasyonun H5N1’i insanlar arasında yayılabilir hale getirebileceğini ve bu durumun bir pandemiyi başlatabileceğini gösterdi. Eğer bu kuş gribi türü insanlar arasında bulaşabilir hale gelirse, hükümetlerin yayılmayı kontrol altına almak için hızlı hareket etmesi gerekecek. Dünya genelindeki hastalık kontrol merkezleri, kuş gribi ve diğer potansiyel tehditler için pandemi hazırlık planları hazırladı.

Örneğin Birleşik Krallık, 2025’te bu riskle başa çıkmak için kuş gribine karşı koruma sağlayabilen 5 milyon doz H5 aşısı satın aldı.

GIDA GÜVENLİĞİ VE EKONOMİK ETKİLER

Kuş gribinin insanlar arasında yayılma potansiyeli olmasa bile, hayvan sağlığını 2025’te daha fazla etkileyebilir. Bu durum, büyük hayvan refahı sorunlarının yanı sıra, gıda arzını bozma ve ekonomik etkiler yaratma potansiyeline de sahiptir.

Tüm bu çalışmalar, “tek sağlık” adı verilen bir yaklaşımın parçasıdır: İnsan, hayvan ve çevre sağlığını birbirine bağlı varlıklar olarak ele almak ve hepsini eşit derecede önemli kabul etmek.

Çevremizdeki ve etrafımızdaki hayvanlarda hastalığı anlamak ve önlemek, bu hastalıkların insanlara geçmesini önlemede önemli bir rol oynar. Benzer şekilde, insanlarda bulaşıcı hastalıkları izleyerek ve engelleyerek, hayvanlarımızın ve çevrenin sağlığını da koruyabiliriz.

Ancak, sıtma, HIV, tüberküloz ve diğer patojenler gibi devam eden “yavaş pandemileri” unutmamalıyız. Bunlarla mücadele, gelecekte ortaya çıkabilecek yeni hastalıklara karşı hazırlıklı olmak kadar önemlidir.

2025’te hangi salgın dünyayı etkisi altına alacak? yazısı ilk önce Bella Türkiye üzerinde ortaya çıktı.